Acidet karboksilike

Përmbajnë C, H dhe O. Kanë si grup funksionor të tyre grupin karboksilik.

Klasifikimi:

• Acidet karboksilike mund të klasifikohen në varësi të skeletit karbonik:
     a) acide karboksilike të ngopura (acide alkanoike)
     b) acide karboksilike të pangopura (acide alkenoike dhe acide alkinoike)
     c) acide karboksilike aromatike (acide arenoike)

• Acidet karboksilike mund të përmbajnë më shumë se një grup funksionor:
     a) hidroksi acide (përmban grupin karboksilik dhe hidroksilik)
     b) ketoacide (përmban grupin ketonik dhe karboksilik)

Emërtimi:

• Në mënyrë sistematike, emri fillon me fjalën acid + emrin e hidrokarburit që i përket të njëjtit skelet karbonik + prapashtesën –oik. Numërtimi i vargut kryesor fillon gjithmonë tek C i grupit karboksilik. Nëse numërtimi realizohet me gërmat e alfabetit grek, ky numërtim fillon në C e parë ngjitur me grupin karboksilik.

• Emërtimi josistematik përbëhet nga fjala acid + emrin e radikalit që i përgjigjet të njëjtit skelet karbonilik.

a) acid metanoik (acid formik/ acid metilik)

b) acid etanoik (acid acetik/ acid etilik)

c) acid metil-2-butanoik (acid α-metil butanoik)

d) acid etandiok (acid oksalik)

e) acid hidroksi-2-propanoik (acid laktik)

f) acid citrik

g) acid benzenkarboksilik (acid benzoik)

Vetitë fizike:

Mqs, acidet karboksilike në grupin e tyre funksionor përmbajnë dy atome O, kanë aftësinë të formojnë lidhje hidrogjenore të molekulave me njëra-tjetrën, duke formuar kombinime dyshe të quajtura asociate.

Për këtë arsye, këto substanca kanë temperaturë të lartë shkrirje dhe vlimi, ndaj në temperatura të zakonshme janë në gjendje të ngurtë. Grupi karboksil mund të formojë lidhje hidrogjenore edhe me molekulat e H₂O. Kjo bën që acidet karboksilike të treten mirë në ujë. Rritja e  vargut hidrokarburik ul tretshmërinë e tyre në ujë.

Foto ilustruese: Formimi i lidhjeve hidrogjenore me molekulat e ujit

Gatitja:

1. Mënyra kryesore e gatitjes së acideve karboksilike është oksidimi i fortë i alkeneve, alkineve, alkooleve, aldehideve dhe ketoneve.

Shembull: Reaksioni i oksidimit të fortë të alkeneve

Shembull: Reaksioni i oksidimit të fortë të alkineve

Shembull: Reaksioni i oksidimit të fortë të aldehideve

Shembull: Reaksioni i oksidimit të fortë të ketoneve

Shembull: Reaksioni i oksidimit të fortë të alkooleve

2. Acidet aromatike gatiten nga oksidimi i fortë i përbërjeve të areneve.

3. Një mënyrë tjetër e gatitjes së acideve karboksilike është nga reaktivi i Grignardit duke e trajtuar me CO₂ në mjedis ujor.

4. Acidi etanoik mund të gatitet në industrinë ushqimore nga fermentimi në prani të oksigjenit të sheqerit të frutave dhe rrushit.

Vetitë kimike:

1. Mqs, C i grupit karboksilik është i lidhur me dy atome të tjerë të njëjta oksigjeni, lidhja dyfishe e formuar shkrihet midis të tre atomeve duke bërë që lidhja O – H të dobësohet.

Për këtë arsye, acidet karboksilike janë acide më të forta sesa uji.

2. Si substance acide, ato veprojnë me metalet dhe me bazat duke formuar kripëra të quajtura alkanoate.

Këto kripëra hidrolizojnë duke bërë që mjedisi i formuar të jetë bazik.

3. Acidet karboksilike janë acide më të forta sesa acidi karbonik (H₂CO₃). Për këtë arsye, këto substanca veprojnë me kripërat karbonate duke çliruar CO₂ që duke qenë substancë e gaztë, del në trajtë flluskash dhe ne themi që acidet karboksilike shkumojnë në prani të kripërave karbonate. Ky reaksion shërben si test për të dalluar praninë e një acidi karboksilik.

4. Acidet karboksilike në kushte specifike hidrogjenohen duke u kthyer në alkoole.

5. Acidet karboksilike japin edhe reaksione të zëvendësimit nukleofilik (R.S.N), ku grupi –OH zëvendësohet me atome ose grupime të tjera atomike. Nga ky reaksion fitohen halogjenur alkanoili.

6. Acidet mund të veprojnë edhe me amoniakun duke formuar amide, të cilat mund të  jenë parësore, dytësore ose tretësore.

7. Acidet mund të veprojnë edhe me alkoolet duke formuar estere. Ky reaksion quhet ndryshe esterifikim.

8. Acidet karboksilike mund të veprojnë edhe me njëri-tjetrin duke formuar anhidride të acideve karboksilike.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani formulat e këtyre acideve.

Ushtrimi 2: Si gatitet acidi propanoik duke u nisur nga propeni?

Ushtrimi 3: Si gatitet acidi propanoik me reaktivin e Grignardit duke u nisur nga etani ?

Ushtrimi 4: Si fitohet acidi butanoik duke u nisur nga propeni?

Ushtrimi 5: Sa litra tretësirë 0,2M NaOH nevojitet për të asnjëanësuar 250g tretësirë C₃H₆O₂ me përqendrim 12%?

Ushtrimi 6: Gjatë reaksionit të esterifikimit të një acidi me propanolin fitohen 11,6g ester dhe 1,8g H₂O. Të gjendet formula e acidit.

The post 27. Acidet karboksilike – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Aldehidet dhe ketonet

Formula e përgjithshme e aldehideve dhe ketoneve është C_nH_2nO. Janë izomerë strukturorë me njëra – tjetrën. Kanë si grup funksionor të tyre grupin karbonilik, ku një C i hibridizimit sp² formon lidhje dyfishe me një oksigjen.

Në rastin e aldehideve, lidhjet  njëfishe të këtij karboni janë: një me C dhe një me H duke formuar grupin funksionor aldehidik.

Foto: Grupi funksionor aldehidik

Foto: Karakteristikë e aldehideve

Në rastin e ketoneve, lidhjet njëfishe të grupit karbonilik realizohen me C duke formuar grupin ketonik.

Foto: Grupi funksionor ketonik

Foto: Karakteristikë e ketoneve

Shënim: Grupi funksionor i aldehideve është gjithmonë skajor, kurse i ketoneve asnjëherë në skaj.

1. Aldehidet

Aldehidet në mënyrë sistematike, emërtohen sipas rregullave të hidrokarbureve përkatës duke shtuar prapashtesën – al . Numërtimi i vargut kryesor fillon gjithmonë nga grupi aldehidik.
Emërtimi josistematik përbëhet nga fjala aldehid + emrin e radikalit që i përgjigjet të njëjtit skelet karbonik.

a) metanal (aldehid formik)

b) etanal (aldehid acetik)

c) metil-2-propanal (aldehid izobutilik)

2. Ketonet:

Emërtimi sistematik ndjek të njëjtat rregulla si tek aldehidet ku në vend të prapashtesës – al vendoset –on + numrin e pozicionit ku është grupi ketonik.
Emërtimi josistematik përbëhet nga fjala keton + emrat e radikaleve që janë të lidhura tek grupi ketonik.

a) propanon (keton dimetilik)

b) butanon (keton metil etilik)

c) metil-4-pentanon-2 (keton metil izobutilik)

Vetitë fizike:

Aldehidet dhe ketonet nuk mund të formojne lidhje hidrogjenore me njëra – tjerën. Për këtë arsye, temperaturat e tyre të shkrirjes dhe të vlimit janë më të ulëta sesa alkoolet me masë molare të përafërt. Nga ana tjetër, aldehidet dhe ketonet me varg të shkurtër, duke qenë se përmbajnë O mund të formojnë lidhje hidrogjenore me molekulat e H₂O, ndaj treten mirë në ujë. Rritja e vargut hidrokarburik e ul tretshmërinë.

Gatitja:

1. Aldehidet dhe ketonet mund të gatiten nga adicioni i një molekule H₂O tek alkanet.

2. Gjithashtu mund të gatiten dhe nga ozonoliza e alkeneve.

3. Aldehidet mund të fitohen nga oksidimi i butë i alkooleve parësorë.

Ketonet mund të gatiten nga oksidimi i butë i alkooleve dytësorë.

4. Aldehidet dhe ketonet aromatike mund të gatiten me anë të metodës Frieddel – Crafts me acilinë.

Shembull: Reaksioni i gatitjes së aldehideve aromatike

Shembull: Reaksioni i gatitjes së ketoneve aromatike

Vetitë kimike:

1. Mqs, këto përbërje përmbajnë grupin karbonilik ku kemi të pozicionuar një lidhje dyfishe, kanë aftësinë të formojnë alkoole parësorë nga aldehidet dhe alkoole dytësorë nga ketonet.

Shembull: Përftimi i alkooleve parësore nga aldehidet

Shembull: Përftimi i alkooleve dytësore nga ketonet

2. Aldehidet dhe ketonet i nënshtrohen kondesimit alkoolik duke u kthyer në aldehide që përmbajnë grupin –OH ose ketone që përmbajnë grupin –OH .

Shembull: Reaksioni i përftimit të aldehideve që përmbajnë grupin -OH. 

Shembull: Reaksioni i përftimit të ketoneve që përmbajnë grupin -OH. 

3. Aldehidet dhe ketonet i nënshtrohen dhe reaksioneve të polimerizimit në pozicionin e lidhjes dyfishe.

Shembull: Reaksion polimerizimi i aldehideve

Shembull: Reaksion polimerizimi i ketoneve

4. Gjithashtu ato japin dhe reaksione oksidimi. Nga oksidimi i aldehideve fitohet një acid karboksilik.

• Gjatë oksidimit të ketoneve me oksidues të fortë në kushte energjitike këputet lidhja në skeletin karbonik majtas – djathtas grupit ketonik duke formuar acide karboksilike.

6. Një reaksion karakteristik i aldehideve është reaksioni i pasqyrës së argjendit, kur aldehidet trajtohen me reaktivin Tollens. Ky reaksion shërben si test për aldehidet, por edhe për alkoolet parësore.

• Ketonet kanë si reaksion karakteristik të tyre reaksionet e haloformës. Nëse si reagent përdoret jodi (I) në mjedis bazik, ky reaksion quhet prova e jodoformit. Këtë reaksion e japin ketonet metilike dhe alkoolet dytësore.

7. Aldehidet dhe ketonet në tretësirë ujore veprojnë me H₂O  duke u kthyer në diole.

Shembull: Aldehidet në tretësirë ujore kthehen në diole. 

Shembull: Ketonet në tretësirë ujore kthehen në diole. 

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani dhe emërtoni alkenalet me 4 C.

Ushtrimi 2: Emërtoni këto alkanale.

Ushtrimi 3: Si fitohen aldehidet nga oksidimi i alkooleve të mëposhtëm:

Ushtrimi 4: Shkruani dhe emërtoni izomerët e alkanoneve me 5C.

Ushtrimi 5: Shkruani strukturat e këtyre ketoneve:

Ushtrimi 6:  Si përftohen këto ketone në rrugë oksidimi dhe a janë izomerë ndërmjet tyre?

Ushtrimi 7:  Si përftohet propanoni nga propani dhe pentanon-2 nga pentin-2 ?

Ushtrimi 8: Sa gram Ag fitohen gjatë oksidimit të 18,5 g butanol?

Ushtrimi 9: Një substancë organike përmban 66, 66% C ; 22,22% O dhe 11,11% H. Gjeni formulën e shumës dhe strukturës duke ditur që kjo përbërje nuk jep reaksionin e pasqyrës, por të jodoformit.

Ushtrimi 10: Një përzierje propanal dhe butanon me masë 20g, kur vepron me tretësirën amoniakore të Ag cliron 43,2g Ag. Gjeni raportin në mole të përzierjes.

The post 26. Aldehidet dhe ketonet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Fenolet

Fenolet quhen ndryshe alkoole aromatike (Ar – OH). Formohen duke zëvendësuar një hidrogjen të areneve me grupin –OH.

Emërtimi:

Në mënyrë sistematike, emërtimi i fenoleve ndjek të njëjtat rregulla si në rastin e areneve.
Emërtimi josistematik mbështetet në emrin fenol.

a) hidroksi – benzen (fenol)

b) dihidroksi-1,2-benzen (o – difenol )

c) dihidroksi-1,3-benzen (m – difenol )

d) dihidroksi-1,4-benzen (p – difenol )

e) hidroksi-2-metil-1-benzen (o – krezol)

f) hidroksi-3-metil-1-benzen (m – krezol)

g) hidroksi-4-metil-1-benzen (p – krezol)

h) α-naftol

i) β-naftol

Gatitja:

Fenolet mund të gatiten nga hidroliza me baza të forta e rrjedhësve të halogjenuar të areneve ose nga acidet arensulfonike.

Shembull: Gatitja e fenoleve nga hidroliza baza të forta e rrjedhësve të halogjenuar të areneve

Shembull: Gatitja e fenoleve nga hidroliza baza të forta e acideve arensulfonike

Vetitë fizike:

Duke pasur parasysh masën molare të madhe krahasuar me grupimet e tjera, si edhe aftësinë për të formuar lidhje hidrogjenore nëpërmjet OH-ve, fenolet kanë temperaturë të lartë shkrirje dhe vlimi, ndaj janë në gjendje të ngurtë. Fenoli tretet relativisht mirë në H₂O dhe ka veti gërryese.

Vetitë kimike:

1. Mqs, përmbajnë unazën e benzenit, reja elektronike e oksigjenit shformohet drejt unazës duke bërë që lidhja O – H të dobësohet. Për këtë arsye fenolet janë acide më të forta se alkoolet.

\(Ar – OH + H_{2}O \leftrightarrow Ar – O^{-} + H_{3}O^{+}\)

\(K_{a_{R – OH}} < K_{a_{Ar – OH}} < K_{u}\)

2. Pavarësisht vetive acide, fenolet janë acide më të dobëta sesa uji. Megjithatë, fenolet veprojnë me metalet dhe me bazat duke formuar kripëra të quajtura fenolate ose fenokside.

\(Ar – OH + Na \rightarrow Ar – ONa + \frac{1}{2} H_{2} \uparrow\)

\(Ar – OH + NaOH \rightarrow Ar – ONa + H_{2}O\)

3. Kripërat fenolate hidrolizojnë H₂O duke e bërë mjedisin bazik.

\(Ar – ONa + H_{2}O \leftrightarrow Ar – OH + NaOH\)

\(Ar – O^{-} + H_{2}O \leftrightarrow Ar – OH + H_{2}O\)

4. Si acide të dobëta, më të dobët se acidet inorganikë, fenolet spostohen nga kripërat e tyre nga këto të fundit si në rastin e acidit karbonik.

\(Ar – OH + H_{2}CO_{3} \rightarrow Ar – OH + NaHCO_{3}\)

5. Fenolet në ndryshim nga alkoolet nuk veprojnë me acidet halogjenhidrik, që do të thotë se nuk e japin provën e Lukasit.

6. Fenolet veprojnë me Br₂ duke formuar tribrom – fenolin, precipitat me ngjyrë bojëqielli. Ky reaksion shërben edhe si test për të dalluar fenolet nga alkoolet.

7. Ashtu si edhe arenet, edhe fenolet japin reaksione të zëvendësimit elektrofilik (R.S.E). Kështu veprojnë me HNO₃  duke formuar nitro – fenole.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani strukturat e këtyre përbërjeve.

Ushtrimi 2: Sa litra H₂ çlirohen nga 55g C₆H₄(OH)₂, kur bashkëvepron me natriumin?

Ushtrimi 3: Ne një provëz hedhim 47g C₆H₅OH dhe 11,5g Na. Sa litra H₂ fitohen nga ky bashkëveprim?

Ushtrimi 4: Gjeni formulën e fenolit, kur produkti i veprimit të tij me Na jep një përbërje që përmban 29,87%.

Ushtrimi 5: Si kryhen këto kalime:

The post 25. Fenolet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Eteret

Eteret përmbajnë C, H, O. Janë izomerë strukturorë me alkoolet. Formula e përgjithshme e tyre është: C_nH_2n+2O.  Grupi funksionor i etereve është lidhja eterore.
Eteret ndahen në:
a) etere të thjeshtë, kur të dyja degët e lidhura tek oksigjeni janë të njëjta
b) etere të përbërë (ose të përzierë), kur të dyja degët të lidhura tek oksigjeni janë të ndryshme

Emërtimi:
Për të përcaktuar emërtimet e etereve ndjekim këto rregulla:
1. Indetifikojmë vargun më të gjatë të lidhur tek oksigjeni për ta përdorur si varg kryesor
2. Numërtimi i vargut fillon nga ai skaj që është më afër oksigjenit
3. Vargu më i shkurtër lexohet si degë dhe emri i tij përbëhetnga numri i karboneve që ka ky varg + prapashtesën –oksi + numrin e C ku oksigjeni është lidhur në varg kryesor.
4. Pas kësaj, lexohen degëzimet e tjera të lidhura në vargun kryesor sipas rregullave që njohim
5. Ëmërtojmë vargun kryesor me emrin e hidrokarburit me të njëjtin varg
6. Emërtimi josistematik përbëhet nga fjala eter + emrat e radikaleve të lidhura tek oksigjeni duke filluar nga më i vogli.

a) metoksi-metan (eter dimetilik)

CH₃ – O – CH₃     

b) etoksi-1-propan (eter etilpropilik)

CH₃ – CH₂ – O – CH₂ – CH₂ – CH₃     

c) etoksi-2-propan (eter etilizopropilik)

d) metoksi -1-metil-2-propan  (eter metilizopropilik)

Gatitja:

1. Eteret e thjeshtë gatiten nga eleminimi i një molekule H₂O tek alkoolet.

2. Eteret e përzierë mund të gatiten me sintezën Williamson, sipas të cilës një rrjedhës i halogjenuar i alkaneve vepron me një kripë të alkooleve.

Vetitë fizike:

Eteret kanë temperaturë më të ulët shkrirje dhe vlimi  se alkoolet  me të cilët janë izomerë. Kjo sepse duke mos pasur hidrogjen të lidhur tek oksigjeni nuk formojnë lidhje hidrogjenore të molekulave të eterit me njëra – tjerën sic ndodh tek alkoolet. Janë substanca me erë karakteristike. Digjen lehtësisht. Duke qenë se kanë oksigjen në strukturën e tyre mund të formojnë lidhje hidrogjenore me ujin. Si rezultat, eteret me masë molare të vogël treten mirë në ujë. Rritja e vargut hidrokarburik ul tretshmërinë e tyre.

Vetitë kimike:

Duke qenë se eteret kanë oksigjen në skeletin e tyre karbonik, paraqesin veti të dobëta bazike, sepse oksigjeni ka dy cifte elektronike vetjake të paangazhuara të afta për të thither protone hidrogjen. Si rezultat, eteret veprojnë me acidet e forta inorganike si acide halogjenhidrik duke formuar rrjedhës të halogjenuar të alkaneve dhe alkoole.

Eteret në prani të oksigjenit të ajrit formojnë lidhje peroksidike. Kjo është një lidhje e cila këputet shumë lehtë duke cliruar energji të madhe. Për këtë arsye, eteret e vjetëruar janë shumë të rrezikshëm dhe goditja më e vogël e tyre shoqërohet me shpërthim.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani dhe emërtoni eteret izomere me 5C.

Ushtrimi 2: Cilat etere fitohen nga nxehja e metanolit me etanol? 

Ushtrimi 3: Cili eter fitohet nga klorpropani me etanolat natriumi?

Ushtrimi 4: Në një enë kimike nxehim  40g propanol në prani të H₂SO_4cc  për të thithur H₂O. Për këtë duhen 6,2 g CaO. Llogarit sa % e alkoolit është e eterifikuar.

Ushtrimi 5: Llogaritni sa gram etoksi-propan përftohet gjatë bashkëveprimit të klor-etanit me 24g propanolat natriumi.

Ushtrimi 6: Sa gram alkool metilik duhen për të përftuar 9,2 g eter dimetilik? Sa ujë përftohet gjatë reaksionit?

The post 24. Eteret – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Alkoolet

Alkoolet përmbajnë C, H, O. Kanë si grup funksionor të tyre grupin hidroksilik (-OH).
Grup funksionor quajmë tipin e lidhjes kimike, atomin ose grupimin atomik që përcakton vetitë karakteristike të një substance ose grupi substancash.

Alkoolet klasifikohen:

1. Sipas numrit të OH që përmbajnë:
a) alkoole me një –OH (alkoole të thjeshtë)

b) alkoole me dy –OH (diole)

c) alkoole me tre –OH (triole)

d) alkoole me shumë –OH (poliole)

2. Sipas vargut hidrokaarburik ku është lidhur –OH:
a) alkoole të ngopur (alkanole) C_nH_2n+1OH
b) alkoole të pangopur: alkenole (C_nH_2n-1OH) dhe alkinole (C_nH_2n-3OH)
c) alkoole aromatikë (fenole) Ar – OH

3. Sipas llojit të C ku është lidhur –OH:
a) alkoole parësor, kur –OH është e lidhur në C parësor

b) alkoole dytësor, kur –OH është e lidhur ne C dytësor

c) alkoole tretësor, alkoolet që kanë –OH në C tretësor.

Emërtimi:

Alkoolet e thjeshtë emërtohen me emrin e hidrokarburit me të njëjtin skelet karbonik, duke shtuar prapashtesën –ol + pozicionin ku është lidhur –OH në vargun kryesor.

Alkoolet e degëzuar, vargu kryesor  duhet të kalojë nga C që ka grupin –OH. Numërtimi i këtij vargu fillon nga ai skaj që ka më afër grupin –OH.

Emërtimi josistematik përbëhet nga alkool + emrin e radikalit që i përgjigjet skeletit karbonik.

a) propanol-1 (alkool propanoik)

b) propanol-2 (alkool izopropilik)

c) dietil-3,4-metil-5-hekzanol-2

Gatitja:

1. Alkoolet gatiten nga adicioni i ujit tek alkenet.

2. Alkoolet gatiten nga rrjedhësit e monohalogjenuar të alkaneve duke i trajtuar me baza të forta. Ky reaksion ndodh sipas mekanizmit R.S.N.

3. Alkoolet mund të gatiten nga hidrogjenimi i aldehideve, ketoneve, acideve karboksilike dhe estereve.

Shembull: Reaksioni i hidrogjenimit të aldehideve

Shembull: Reaksioni i hidrogjenimit të ketoneve

Shembull: Reaksioni i hidrogjenimit të acideve karboksilike

Shembull: Reaksioni i hidrogjenimit të estereve

4. Alkoolet mund të gatiten nga hidroliza e reaktivëve të Grignardit (R – Mg – X).

Etanoli si alkool shumë i rendësishëm mund të gatitet në industri nga trajtimi me H₂O i etenit.

Vetitë kimike:

Duke analizuar grupin hidroksilik, shikojmë se lidhja O – H  është më polare se lidhja O – C. Për këtë arsye, lidhja O – H shkëputet më lehtë. Kjo bën që alkoolet të kenë veti të dobëta acide duke rritur në tretësirë ujore përqendrimin e joneve. Megjithatë, përsëri ngelen acide më të dobëta sesa uji.

\(R – OH + H_{2}O \leftrightarrow R- O ^{-} + H_{3}O^{+}\)

\(K_{a_{R-OH}} = \frac{[R – O ^{-}] \cdot [H_{3}O^{+}]}{[R – OH]}\)

\(K_{a_{R – OH}} < K_{u}\)

1. Si acide të dobëta, alkoolet veprojnë me metalet aktivë duke formuar kripëra të quajtura alkolate ose alkokside duke cliruar H₂.

2. Duke qenë se janë acide të dobëta, kripërat e alkooleve hidrolizojnë ujin duke e bërë mjedisin bazik.

3. Pavarësisht se kanë veti acide, alkoolet nuk veprojnë me bazat. Si acide të dobët, veprojnë me acide halogjenhidrik duke u kthyer në rrjedhës të monohalogjenuar të alkaneve. Alkoolet tretësore e japin më lehtë këtë reaksion, ndërsa parësorët me shumë vështirësi. Ky reaksion quhet ndryshe prova e Lukasit dhe shërben si test për të dalluar alkoolet nga fenolet, sepse këto të fundit nuk e japin.

4. Alkoolet i nënshtrohet edhe reaksioneve të eleminimit duke eleminuar një molekulë H₂O dhe kthehen në alkene.

5. Alkoolet oksidohen dhe me oksidues të forte duke u khtyer në acide karboksilike. Alkoolet parësore kthehen në një acid karboksilik. Alkoolet dytësore, mqs këputet skeleti karbonik në më shumë se një acid karboskilik; ndërsa alkoolet tretësorë mqs kërkojnë energji më të madhe, nuk e japin këtë reaksion.

Shembull: Alkoolet parësore japin vetëm një acid karboksilik. 

Shembull: Alkoolet dytësore japin më shumë se një acid karboksilik.

6. Alkoolet japin edhe reaksione eleminimi duke u kthyer në etere nëpërmjet eleminimit të një molekule H₂O midis dy molekulave alkool.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani formulat e këtyre përbërjeve:

Ushtrimi 2: Si fitohet butanol-1 dhe butanol-2 duke u nisur nga brom-1-butan dhe brom-2-butan?

Ushtrimi 3: Si fitohet hekzanol – 2 dhe hekzanol – 3 duke u nisur hekzen – 2 ?

Ushtrimi 4: Si kryhen këto kalime:

Ushtrimi 5: Sa gram natrium duhet të veprojë me 14,8 g butanol (C₄H₉OH)?

Ushtrimi 6: Sa gram propanol C₃H₇OH duhet të përftohet gjatë adicionit të 7,2 g H₂O nga propeni? Sa propen hyn në reaksion?

Ushtrimi 7: Sa litra hidrogjen  clirohet nga veprimi i 20g C₂H₅OH me Na?

Ushtrimi 8: Për djegien e 0,4 mol të një alkooli duhen 53,74 l O₂. Gjeni formulën e alkoolit.

The post 23. Alkoolet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Hidrokarburet aromatike (arenet)

Fillimisht, emërtimi aromatik është vendosur për shkak të aromës karakteristike që kishin disa përfaqësues. Ndërsa sot termi aromatik nënkupton strukturën karakteristike të areneve. Për të shprehur këto karakteristika, analizojmë benzenin si përfaqësues të tyre. Benzeni (C₆H₆) ka strukturë ciklike ku të 6 C janë të hibridizimit sp². Si rezultat i kësaj, cdo karbon është i aftë të formojë një lidhje dyfishe. Mqs, lidhjet π janë shumë pranë me njëra – tjetrën, reja elektronike çlokalizohet duke formuar një re elektronike në trajtë unaze që vendoset mbi dhe nën planin e ciklit të karboneve. Unaza e benzenit është karakteristike për të gjitha përbërjet aromatike (arenet). I pari që ka dhënë një strukturë për benzenin është Këkyle.

Duke qenë se C kanë të njëjtat karakteristika, lidhjet dyfishe nuk kanë pozicione fikse, por lëvizin duke formuar unazën ndaj benzene paraqitet në disa forma mezomere.

Për të përcaktuar nëse një hidrokarbur është aren apo jo, mbështetemi në rregullën Hyckel: nr. e^– π = 4n + 2, ku n është numri i cikleve që përmban substanca.

Emërtimi:

Emërtimi sistematik i homologëve të benzenit mbështetet në pothuajse të njëjtat rregulla si tek cikloalkanet, që do të thotë numërtimi i ciklit në kahun orar bëhet në mënyrë të tillë që cilësitë e orientuesve të jenë sa më të vegjël. Kur benzeni kthehet në radikal, merr emrin fenil (-C₆H₅). 

a) metil-benzen (toluen)

b) dimetil-1,2-benzen (o-ksilen)

c) dimetil-1,3-benzen (m-ksilen)

d) dimetil-1,4-benzen (p-ksilen)

e) etenilhekzen (vinilbenzen/ stiren)

f) naftalen

h) antracen

i) fenantren

Shënim:
Numrat 1,2 janë pozicioni orto.
Numrat 1,3 janë pozicioni meta.
Numrat 1,4 janë pozicioni para. 

Gatitja e areneve:

1. Arenet mund të gatiten nga trimerizimi i alkineve.

2. Arenet mund të fitohen nga alkanet nëpërmjet reaksioneve katalitike në temperaturë të lartë.

3.Arenet dhe homologët e tyre mund të gatiten me metodën Friedel-Craffts.

Vetitë fizike:

Mqs, krahasuar me hidrokarburet e tjera, arenet kanë masë molare relativisht të madhe: në temperaturë të zakonshme janë lëngje ose të ngurta. Nuk treten në ujë, por në tretësa organikë. Digjen lehtësisht me një flakë të shoqëruar me blozë, sepse një pjesë e C që përmbajnë nuk kthehet në CO₂.

Vetitë kimike:

Pavarësisht se arenet përmbajnë lidhje dyfishe, ato nuk sillen si hidrokarbure të pangopura, sepse unaza e çlokalizuar e benzenit kërkon një energji më të madhe per t’u prishur sesa një lidhje e thjeshtë dyfishe. Arenet sillen si hidrokarbure të ngopura dhe si karakteristikë të tyre kanë reaksionet e zëvendësimit elektrofilik (R.S.E).

1.  Arenet veprojnë me halogjenët duke u kthyer në rrjedhës të halogjenuar të areneve.

2. Arenet veprojnë me HNO₃ në prani të H₂SO_4cc duke u kthyer në nitroarene (përbërje me veti shpërthyese).

3. Arenet veprojmë me H₂SO_4cc duke formuar acid arensulfonik.

4. Arenet veprojnë në halogjenuralkanoili duke formuar ketone aromatike (Friedel-Craffts).

5. Arenet dhe homologët e tyre i nënshtrohen reaksioneve të oksidimit në kushte energjike duke formuar acid benzoik.

6. Disa prej homologëve të benzenit i nënshtrohen dhe reaksioneve të polimerizimit.

7. Në kushte specifike, arenet i nënshtrohen edhe reaksioneve të adicionit, por produktet e formuara nuk janë më rrjedhës të areneve por të cikloalkaneve.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani formulat e përbërjeve.

Ushtrimi 2: Si përftohet acidi benzensulfonik dhe α-naftalensulfonik?

Ushtrimi 3: Cilat përbërje përftohen nga mononitrimi i benzenit?

Ushtrimi 4: Benzeni përftohet nga polimerizimi i etinit. Sa litra etin (C₂H₂) duhen për të fituar 200g C₆H₆ dhe sa CaC₂ duhet për të fituar këtë sasi etini?

Ushtrimi 5: Sa gram toluen fitohen nga bashkëveprimi i 156g C₆H₆ me CH₃Cl?

Ushtrimi 6: Sa gram O₂ nevojiten për djegien e 120g C₆H₆. Sa gram CO₂ përftohen?

Ushtrimi 7: Llogaritni sasinë e ciklohekzanit që fitohet gjatë hidrogjenimit të 150g C₆H₆ me pastërti 90%.

The post 22. Arenet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Alkinet

Alkinet janë hidrokarbure të pangopura me formulë të përgjithshme C_nH_2n-2. Alkinet në strukturën kanë një lidhje trefishe. Karbonet e lidhjes trefishe janë të hibridizimit sp. Mqs, midis tyre ka dy lidhje π  me orbitale p të pahibridizuara, ato shkrihen me njëra-tjetrën duke formuar një re elektronike cilindrike. Si rezultat i kësaj, alkanet nuk shfaqin izomeri gjeometrike si alkenet.

Emërtimi:

Emërtimi sistematik i alkineve ndjek të njëjtat rregulla si alkenet duke patur parasysh që në vend të prapashtesës –en vendoset –in.

Vetitë fizike:

Alkinet kanë masë molare më të vogël sesa alkenet. Si rezultat i kësaj kanë edhe dendësi më të vogël. Përgjithësisht, janë substanca të patretshme në ujë që digjen lehtë në një flakë të shoqëruar me blozë duke çliruar shumë energji. Përjashtim bëjnë alkanet parësore, të cilat treten pak në ujë për shkak të pozicionit të lidhjes trefishe, por edhe për këto substance rritja e radikalit të lidhur tek lidhja trefishe ul tretshmërinë. Kanë temperaturë të ulët vlimi dhe shkrirje.

Gatitja:

1. Ashtu si edhe alkenet, edhe për alkinet mund të gatiten me anë të reaksioneve të eleminimit. Alkinet mund të gatiten nga rrjedhësit e dihalogjenuar të alkaneve që halogjenët i kanë në dy C fqinjë duke i trajtuar me tretësirë alkoolike të një baze të fortë në temperaturë të lartë.

2. Alkinet, gjithashtu mund të gatiten nga rrjedhësit e tetrahalogjenuar të alkaneve duke i trajtuar me metale në temperaturë të lartë.

Etini si përfaqësues shumë i rendësishëm i alkineve që në industri gatitet duke përdorur si lëndë të parë gurin gëlqeror (CaCO₃) dhe qymyr (C).

Vetitë kimike:

1. Mqs, alkanet përmbajnë lidhje shumëfishe kanë si veti të tyre kryesore reaksionet e adicionit (R.A), ashtu si dhe alkenet, por për të ngopur të dyja lidhjet π, adicioni është në raportin 1 me 2. Alkinet adicionojnë hidrogjen. Nëse hidrogjenimi është i pjesshëm kthehen në alkene dhe me hidrogjenim të plotë kthehen në alkane.

Shembull: Nga hidrogjenimi i pjesshëm marrim alkene

Shembull: Nga hidrogjenimi i plotë marrim alkane

2. Alkinet adicionojnë halogjen. Në raporton 1:1 kthehen në rrjedhës të dihalogjenuar të alkeneve. Në raportin 1:2 kthehen në rrjedhës të tetrahalogjenuar të alkaneve.

Shembull: Raporti 1:1 jep rrjedhës të dihalogjenuar të alkeneve

Shembull: Raporti 1:2 jep rrjedhës të tetrahalogjenuar të alkaneve

3. Alkanet adicionojnë acide halogjenhidrik. Ky reaksion i nënshtrohet rregullës së Markovnikovit.

4. Alkinet adicionojnë dhe një molekulë uji, duke formuar fillimisht alkoole të pangopur, të cilët duke iu nënshtruar tautomerisë kthehen në aldehide ose ketone.
Tautomeri quajmë dukurinë e shtegtimit të lidhjes π nga pozicioni C-C tek C-O i grupit OH dhe të hidrogjenit të grupit OH drejt C nga iku lidhja π.

5. Alkinet japin gjithashtu reaksione polimerizimi, ku më të rendësishmet janë dimerizimet dhe trimerizimet. Nga  trimerizimi i alkineve formohen arene.

Reaksionet e oksidimit

1. Alkinet oksidohen me oksidues të fortë si KMnO₄ në mjedis bazik ose acid. Nëse ky reaksion zhvillohet në kushte energjitike këputet lidhja trefishe duke formuar acide karboksilike.

2. Alkinet parësore për shkak të shformimit të resë elektronike tek lidhja trefishe, hidrogjeni i C parësor shkëputet duke bërë që këto substance të shfaqin veti të dobëta acide. Si rezultat i kësaj, alkanet parësore veprojnë me tretësirën amoniakore të një kripe të argjendit (reaktivi Tollens) ose me tretësirën amoniakore të një kripe të bakrit nëvalent (reaktivi Fehling) duke formuar kripëra të patretshme të quajtura acetilure.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani formulat e alkineve me 5 atome C.

Ushtrimi 2: Shkruani formulat e strukturës së këtyre alkineve.

Ushtrimi 3: Si kryhen kalimet:
C₃H₆ → C₃H₄ → C₃H₈O₂ → C₃H₄ → C₃H₆ → C₃H₇Cl

Ushtrimi 4: Sa litra hidrogjen adicionon 0.5 mol propin? Sa litra propan fitohen?

Ushtrimi 5: Sa gram klorur etini fitohet nga adicioni i 44,8l klorur hidrogjeni, matur në kushte normale nga etini?

The post 21. Alkinet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Alkenet

Alkenet janë hidrokarbure të pangopura me formulë të përgjithshme C_nH_2n. Janë izomerë strukturorë me cikloalkanet. Kanë në skeletin e tyre karbonik përvec C sp³ edhe C sp².

• Emërtimi sistematik (ose sipas IUPAC): alkenet e thjeshtë emërtohen me rrënjën e emrit + prapashtesën –en + pozicionin ku fillon lidhja dyshife.
• Emërtimi josistematik fillon me emrin e etenit (vinil) + emrat e radikaleve që i përgjigjen degëve të lidhura në të.

CH₂ = CH – CH₂ – CH₃         buten – 1      (etil vinil)

CH₃ – CH = CH – CH₃           buten – 2      (dimetilvinil)

Alkenet e degëzuara për t’u emërtuar ndjekin pothuajse të njëjtat rregulla si alkanet. Duke pasur parasysh që vargu kryesor kalon tek lidhja dyfishe dhe numërtimi i tij fillon nga ai skaj ku lidhja dyfishe është më afër.

Izomeria tek alkenet: 

1. Izomeria strukturore, ku alkenet nga njëri-tjetrin ndryshojnë nga skeleti karbonik.

2. Izomeria e pozicionit, ku kanë të njëjtin skelet karbonik, por ndryshon pozicioni i lidhjes dyfishe.

3. Izomeria hapsinore, i përkasin të njëjtës përbërje, por ndryshon vendosja e atomeve ose grupimeve atomike në hapsirë. Tek alkenet, kjo është në trajtën e izomerisë gjeometrike. Që një substancë të shfaq këtë lloj izmomerie duhet të përmbajë në strukturën e tyre:
a) lidhje dyfishe
b) në karbonin e lidhjes dyfishe të jenë të lidhura atome ose grupime atomike të ndryshme.

Alkenet e shfaqin këtë lloj izomerie, sepse lidhja dyfishe, lidhjen π  e ka pingul me lidhjen σ dhe si rezultat nuk mund të rrotullohet kundrejt lidhjes σ pa prishur lidhjen π. Në varësi të karakteristikave të alkenit, izomeria gjeometrike është e tipit cis – trans ose E – Z.
Kur kemi të bëjmë me atome ose grupime të njëjta atomike të vendosura në të njëjtën anë të planit të lidhjes π, izomeri është i tipit cis.
Nëse janë në anë të kundërt, izomeri është i tipit trans.

Shembull: Nëse marrim rastin e buten-2, do të vëmë re izomerinë cis – trans.

CH₃ – CH = CH – CH₃

Nëse atomet ose grupimet atomike të lidhura tek C e lidhjes dyfishe janë të ndryshme, izomeria përcaktohet si E – Z. Për t’i përcaktuar mbështetemi në rregullën e prioritetit. Për këtë, atomet ose grupimet atomike të lidhura tek karboni i lidhjes dyfishe shënohen me numra. Përparësi i jepet atomit ose grupit që vazhdon me atomin me masë atomike më të madhe.
Nëse numrat 1 janë në të njëjtën anë të planit të lidhjës dyfishe, izomeri është i tipit Z.
Nëse është në anë të kundert, izomeri është i tipit E.

Shembull: Përbërja klor-1-propenol ka izomerinë E-Z.

Vetitë fizike:

Alkenet ndryshojnë shumë pak ne masë molare nga alkanet. Si rezultat, vetitë e tyre janë të ngjashme me vetitë e alkaneve. Pra, kanë temperaturë shkrirje dhe vlimi të ulët dhe nuk treten në ujë.

Gatitja ose sinteza:

Në qendër të proceseve të gatitjes së alkeneve janë reaksionet e eleminimit (R.E). R.E quajmë reaksionet gjatë të cilit nga një përbërje organike midis dy C fqinjë shkëputet një molekulë e vogël inorganike duke u zëvendësuar me një lidhje π.

1. Alkenet gatiten nga dehidrogjenimi (eleminimi i hidrogjenit) tek alkanet. Ky reaksion ndodh në temperaturë të lartë në prani të katalizatorit.

2. Nga hidrogjenimi i alkineve dhe ky reaksion ndodh në temperaturë të lartë në prani të katalizatorit. 

3. Alkenet gatiten nga elemenimi i acideve halogjenhidrik nga rrjedhësit e monohalogjenuar të alkaneve. Ky reaksion ndodh me baza të forta, në mjedis alkoolik ndaj quhet ndryshe hidroliza me baza.

4. Alkenet mund të gatiten nga eleminimi i H₂O tek alkoolet (dehidratimi i alkooleve). Ky reaksion ndodh në prani të një acidi inorganikë në temperaturë të lartë.

5. Alkenet mund të gatiten dhe nga rrjedhësit e dihalogjenuar të alkaneve, ku halogjenët janë në dy C fqinjë duke i trajtuar me metale në temperaturë të lartë.

Vetitë kimike:

Mqs, alkenet përmbajnë në strukturën e tyre C të hibridizimit sp² duke formuar lidhje dyfishe, veti e tyre karakteristike janë reaksionet e adicionit (R.A). Kjo. sepse lidhja π duke qënë më e dobët zëvendësohet (ngopet) me molekula të vogla inorganike. R.A quajmë reaksionet gjatë të cilave lidhjet shumëfishe zëvendësohen nga atome ose grupime atomike të molekulave të vogla inorganike. R.A është e kundërt me R.E.

1. Alkenet adicionojnë hidrogjen duke u kthyer në alkane.

2. Alkenet adicionojnë halogjen duke u kthyer në rrjedhës të dihalogjenuar të alkaneve.

3. Alkenet adicionojnë acide halogjenhiddrik duke u kthyer në rrjedhës të monohalogjenuar të alkaneve. Kur përbërja inorganike përmban hidrogjen dhe alkeni është asimetrik në lidhjen dyfishe, reaksioni i nënshtrohet rregullës së Markovnikovit: “Hidrogjeni shkon tek C i lidhjes dyfishe që ka më shumë hidrogjene dhe grupimi tjetër tek C tjetër i lidhjes dyfishe”.

Nëse reaksioni ndodh në prani të peroksideve zbatohet rregulla AntiMarkovnikov.

4. Alkenet adicionojnë ujë duke u kthyer në alkoole. Ky reaksion ndodh në prani të tretësirave të acideve inorganike.

5. Alkenet në pozicionin e lidhjes dyfishe japin edhe reaksione oksidimi me oksidues të fuqishëm si KMnO₄ në mjedis acid ose bazik. Nëse reaksioni ndodh në temperaturë të zakonshme, produkti i fituar është një diol. Nëse ndodh në kushte energjike me valim, lidhja dyfishe këputet dhe produkti i formuar është acid karboksilik.

Sqarim: Tek lidhje dyfishe, ndodh një këputje e vargut dhe kështu përftohen acidet karboksilike, kur reaksioni ndodh në kushte energjike me valim.

6. Polimerizimi është një tip i vecantë i reaksionit të adicionit që e japin përbërjet me lidhje shumëfishe si alkenet. Gjatë këtij reaksioni, lidhja π hapet dhe njësitë e ndërtimit të formuara lidhen varg njëra pas tjetrës.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Shkruani formulat e këtyre përbërjeve. 

Ushtrim 2: Sa gram propen përftohet nga eleminimi i hidrogjenit nga 22g propan?

Ushtrimi 3: Nga djegia e 4,2g të një hidrokarburi të pangopur, përftohet 13,2g CO₂ dhe 5,4g H₂O.

Ushtrimi 4: Si kryhen kalimet?

Ushtrimi 5: Si përftohet penten-1 dhe penten-2 nga brom-2-pentan?

Ushtrimi 6: Si përftohet metal-3-penten-2 nga klor-2-metil-3-pentan?

Ushtrimi 7: Gjeni formulën molekulare të alkenit kur 7g i tij adicionon 1,8g H₂O.

Ushtrimi 8: Shkruani barazimet kimike të bashkëveprimit të një alkeni:

Ushtrimi 9: Në ç’raport vëllimi dhe mase qendrojnë klori dhe kloruri i hidrogjenit që mund të adicionojnë një alken?

Ushtrimi 10: Paraqit skemën e polimerizimit të metil-2-buten-1.

The post 20. Alkenet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

Cikloalkanet

Formula e përgjithshme e cikloalkaneve është C_nH_2n. Janë hidrokarbure të ngopura ciklike që përmbajnë karbone të hibridizimit sp³. Vetitë fiziko-kimiko të cikloalkaneve janë të ngjashme me ato të alkaneve.

Emërtimi:

Cikloalkanet e thjeshtë emërtohen si alkanet e thjeshtë me të njëjtin numër karbonesh duke i shtuar parashtesën –ciklo.

Cikloalkanet e degëzuar ndjekin këto rregulla:
1. Numërtojmë ciklin në kahun orar, në mënyrë të tillë që pozicionet ku janë të lidhura degëzimet të jenë numra sa më të vegjël.
2. Emërtojmë degëzimet me emrat e radikaleve me të njëjtin numër karbonesh, shoqëruar me numrin e karbonit ku është lidhur degëzimi në cikël.
3. Emërtojmë ciklin me emrin e cikloalkanit te thjeshtë me të njëjtin numër karbonesh.

Nëse kemi të bëjmë me cikloalkan, kur numri i karboneve në degëzim është më i madh se numri i karboneve në cikël, atëherë ëmërtimi bëhet si alkan.

Mënyra kryesore e gatitjes së një cikloalkani është duke u nisur nga rrjedhësit e dihalogjenuar të  alkaneve duke i trajtuar me metale si tek sinteza e Wurtz. Në këtë reaksion halogjenët nuk duhet të jenë asnjëherë në të njëjtin karbon ose në karbone fqinjë.

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Ndërtoni strukturat e përbërjeve të mëposhtme. 

Ushtrimi 2: Shkruaj barazimin e plotë kimik të reaksionit. 

The post 19. Cikloalkanet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.

1. Kimia organike

Përbërjet organike (kimia organike) quhen ndryshe përbërjet e karbonit, sepse elementi kryesor përbërës i tyre është karboni (C). Janë quajtur organike, sepse në fillimet e tyre ishin substancat të cilat gatiteshin dhe gjendeshin vetëm tek gjallesat.

Në qendër të përbërjeve organike është C që është gjithmonë IV valent. Mënyra e vendosjes së tyre në përbërje formon skeletin karbonik, i cili mund të jetë vargor i thjeshtë, vargor i degëzuar ose ciklik.

Në varësi të pozicionit të karbonit (C), ata mund të jenë C parësor (primar), C dytësor (sekondar), C tretësor (terciar) ose C katërsor (kuaternar).
⇒ C parësor quajmë karbonin që lidhet vetëm me një C në skeletin karbonik.
⇒ C dytësor quajmë C që lidhet me dy C në skeletin karbonik.
⇒ C tretësor quajmë C që lidhet me tre C në skeletin karbonik.
⇒ C katërsor quajmë C që lidhet me katër C në skeletin karbonik.

2. Alkanet

Alkanet janë hidrokarbure alifatike. Formula e përgjithshme e tyre është C_nH_2n+2. Përmbajnë në skeletin e tyre karbonik vetëm karbone të hibridizimit sp³. Mund të jenë vargorë të thjeshtë ose të degëzuar.

Emërtimi:

Emërtimi i alkaneve të thjeshta sipas IUPAC realizohet nga numri i karboneve në skeletin karbonik  në latinisht ose në greqishten e vjetër (rrënja e emrit) + prapashtesën – an.
Grupimi atomik që mbetet pasi alkanit i hiqet një hidrogjen (H) quhet radikal. Formula e radikalit është C_nH_2n+1. Emërtimi i një radikali përbëhet nga rrënja e emrit + prapashtesën – il.

Shembull: Strukturat e radikaleve më të perdorshme në përbërjet organike

Për alkanet e degëzuara ndjekim këto rregulla:
1. Përcaktojmë vargun më të gjatë.
2. Identifikojmë degëzimet
3. Numërtojmë vargun duke filluar nga ai skaj që janë më afër dhe më dendur degëzimet.
4. Emërtojmë degëzimet si me emrat e radikaleve përkatëse sipas rendit alfabetik. Pas emrit të radikalit shënohet numri i karboneve të vargut kryesor ku është lidhur degëzimi. Kjo bëhet për të gjitha degët. Nëse kemi më shumë se një degë të njëjtë, emri shënohet njëherë, shoqëruar me parashtesat: di- ; tri- ; tetra- ; penta- ; etj.
5. Emërtojmë vargun kryesor me emrin e alkanit të thjeshtë me të njëtijn numër karbonesh.

Shembull: Emërtimi i një alkani të degëzuar

Përbërjet që ndryshojnë midis tyre me një grupim CH₂ përbëjnë një seri homologe. Seria homologe ka substance me veti të ngjashme fiziko-kimike. Përbërjet që kane formulë shume të njëjtë dhe strukturore të ndryshme quhen substanca izomere.

Shembull: Përbërjet e mëposhtme kanë të njëjtën formulë shume (C₄H₁₀), por ndryshojnë për nga struktura. Këto dy përbërje janë izomerë të njëra-tjetrës. 

Gatitja/ sinteza e alkaneve

1. Alkanet gatiten nëpërmjet distilimit të thyesuar (Krekingut të naftës në industri).

2. Alkanet gatiten nga hidrogjenimi i alkeneve dhe alkineve.

Shembull: Nga hidrogjenimi i alkeneve në prani të katalizatorëve gatiten alkanet

Shembull: Nga hidrogjenimi i alkineve në prani të katalizatoreve gatiten alkane, por në këtë rast sasia e hidrogjenit duhet dyfishuar në krahasim me rastin e alkeneve. 

3. Alkanet e degëzuara gatiten me anë të sintezës Wurtz. Gjatë këtij reaksioni, rrjedhësit e halogjenuar të alkaneve trajtohen me metale si Na ose Zn në temperaturë të lartë duke u kthyer në alkane.

4. Alkanet mund të gatiten nga shpërbërja me nxehtësi e kripërave të acideve karboksilike në prani të NaOH (pirolizë).

Vetitë fizike:

Alkanet janë substanca jopolare. Nuk treten në ujë, por treten mirë në tretësa jopolarë. Alkanet deri në 5C janë gaze (KN), deri në 15C janë të lëngëta dhe mbi 15C janë të ngurta. Një faktor që ndikon në temperaturën e shkrirjes dhe vlimit të alkaneve dhe njëkohësisht të të gjithë substancave të tjera është shkalla e degëzimit. Sa më e degëzuar të jetë substanca, aq më e ulët është temperatura e shkrirjes (T_sh) dhe e vlimit (T_vl).

Vetitë kimike:

Alkanet quhen ndryshe parafina, që  nga greqishtja e vjetër do të thotë pa afri, pra alkanet janë substanca me një aktivitet të ulët kimik.  Kjo shpjegohet me faktin që karbonet sp³ formojnë lidhje pothuajse të njëjta me karbonet e tjerë ose me hidrogjenin. Alkanet digjen në oksigjen duke formuar CO₂ dhe H₂O. Nëse sasia e oksigjenit nuk është e mjaftueshme, formohet CO ose C (blozë). Këto dy produkte janë shkaku kryesor i ndotjes urbane.

\(C_{n}H_{2n+2} + \frac{3n+1}{2} O_{2} \rightarrow nCO_{2} + (n+1)H_{2}O\)

\(CH_{4} + 2O_{2} \rightarrow CO_{2} + 2H_{2}O \)

\(CH_{4} + \frac{3}{2}O_{2} \rightarrow CO  + 2H_{2}O \)

\(CH_{4} + O_{2} \rightarrow CO + 2H_{2}O \)

Një reaksion karakteristik i alkaneve është reaksioni i zëvendësimit radikalar (R.S.R).
Reaksion zëvendësimi (R.S) quajmë reaksionin gjatë të cilit një atom ose grupim atomik zëvendësohet me një atom ose grupim tjetër atomik. Radikalar quhet reaksioni, i cili ndodh nëpërmjet radikaleve. Alkanet japin R.S.R kur veprojnë me halogjenët duke formuar rrjedhës të halogjenuar të alkaneve. Ky reaksion përdor si katalizator energjinë diellore (sipër shigjetës së reaksionit vendoset hv).

CH₄ + 4Cl₂ → CCl₄ + 4HCl

Stadi I:
Cl₂ → 2Cl•

Stadi II:
Cl• + CH₄ → HCl + •CH₃                (metil)
•CH₃ + Cl₂ → Cl• + CH₃Cl              (klormetan)
CH₃Cl + Cl• → HCl + CH₂Cl           (klormetil)
CH₂Cl + Cl₂ → Cl• + CH₂Cl₂           (diklormetan)
CH₂Cl₂ + Cl• → HCl + •CHCl₂        (diklormetil)
•CHCl₂ + Cl₂ → Cl• + CHCl₃            (triklormetan)
Cl• + CHCl₃ → HCl + •CCl₃                 (triklormetil)

Stadi III:
•CCl₃ + Cl• → CCl₄                               (tetraklormetan)

USHTRIME TË ZGJIDHURA 

Ushtrimi 1: Të ndërtohen dhe emërtohen izomerët e alkaneve me 6C.

Ushtrimi 2: Ndërtoni strukturat e përbërjeve.

Ushtrimi 3: Ç’vëllim ajri nevojitet për djegien e plotë të 5l metan (CH₄)?

Ushtrimi 4: Dendësia e një alkani në lidhje me ajrin është 2. Djegia e 29g të këtij alkani jep 85,3 g CO₂. Gjej formulën e alkanit.

Ushtrimi 5: Si përftohet dimetil-2,3-petan me metodën Wurtz?

Ushtrimi 6:  Shkruaj një alkan  që ka një C dytësor, një C tretësor dhe një C katërsor. 

Ushtrimi 7: Shkruaj barazimin e plotë kimik të bashkëveprimit të propanoatit të natriumit me NaOH. Llogarit masën e etanit që fitohet kur në reaksion përdoren 80g NaOH.

The post 18. Kimia organike/ Alkanet – Teori, Formula dhe Ushtrime të Zgjidhura | Kimia për Maturën Shtetërore appeared first on 12Vite.com.